ANDRE MARIE AMPERE

Elektrik akim siddeti birimine adini veren Fransiz Matematik ve Fizik Profesörü André - Marie Ampère?dir. Ampère?in deneysel arastirmalari manyetizmanin yeni teorilerini ve elktrodinamigin esaslarini olusturmustur.

Elektrik akim siddeti uluslararasi birim sisteminin temel büyüklüklerinden biri ve elektrik yükü tasiyicilarinin aki yogunlugunu gösteren bir ölçüdür. Bunun birimi kisaltilmis olarak A ile gösterilen Amper?dir. Bu birime adini veren, elektrik akimi ile manyetizma arasindaki iliskiyi tespit ederek, elektrodinamigin temelini olusturan Matematik ve Fizik Profesörü Fransiz André - Marie Ampère?dir.

Elektrik akimi biriminin tarifi için içinden elektrik akimi geçen iletkenleri birbirlerine çeken veya iten kuvvetten yararlanilir:

1 Amper (A), vakum içine paralel olarak yerlestirilmis, birbirleri ile aralarinda 1 metre (m) aralik bulunan, dogrusal olarak sonsuza kadar uzanan, çaplari ihmal edilebilecek kadar küçük yuvarlak kesitteki iletkenlerden zamana bagli olarak degismeden akan akimin, her metresinde (m), 0,2 mikronewton?luk (µN) bir kuvvet olusturan akim miktaridir.

André - Marie Ampère, 22 Ocak 1775?de Lyon/Fransa?da bir tüccarin oglu olarak dünyaya geldi. Hiç okula gitmedi. Lyon yakinlarinda Poleymieux?deki evlerinde, babasi tarafindan egitildi. Bu arada Ampère çagdas ve klasik eserleri de okuyarak kendini daha da gelistirdi. Babasi oglunun matematik yetenegini farkedince, onu bu yönde tesvik etti. Ampère 12 yasinda A. Euler ve Bernoulli?yi, 18 yasinda Lagrange?in Analitik Mekanigini okudu. Babasi, 1793 yilinda ihtilal çilginliklari arasinda idam edildi. Bu Ampère için ilk kader sokuydu. 1800 yilinda oglu dünyaya geldi. Ayni yilda, Bourg Departement okulunda Matematik ögretmenligi görevine getirildi.1803 yilinda karisi öldü. Bu onda derin bir depresyon yaratan ikinci bir kader soku oldu. Ampère ayni yil içinde Lyon Lyceum?unda ve doga bilimleri dersleri Profesörü olarak göreve basladi ve 1804 yilinda Paris Ecole Polytechnique?de Repetitor (müzakereci) ünvanini aldi ve Collegè de France?da Matematik ve Fizik Profesörü olarak dersler verdi. 1808 yilinda Napoleon, Ampère?i yasaminin sonuna kadar tüm Fransa?da seyahat etmesini gerektiren bir göreve, Üniversiteler Genel Müfettisligi?ne atadi. Bu arada Tarih ve Felsefe Fakültesi?nde felsefe dersleri de veriyordu. 1809 yilinda Titular Profesör (Ünvanini adi ile birlikte kullanma yetkisi olan Profesör) ve 1814 yilinda Bilim Akademisi üyesi oldu. 1807 yilinda Ampère ikinci kez evlendi. Ancak evlilik iki yil sürdü. 1824 yilinda Collegè de France?ta Deneysel Fizik Profesörü olan Ampère, mesleki kariyerinin zirvesine ulasti. Ölüm onu Marsilya?ya yaptigi bir teftis seyahati sirasinda 10 Haziran 1836 günü yakaladi. Ampère?in kemikleri 1869 yilinda Paris?e getirilerek Montmartre Mezarligina gömüldü.

Ampère her seyden önce bir matematikçiydi. Henüz 13 yasindayken koni kesitleri üzerinde çalismisti. Daha sonralari olasilik hesaplari üzerine ve parsiyel diferensiyal denklemler üzerine temel düsünceleri ortaya koymustu. "Ampère Zincirleme Kanunu" daha sonralari Maxwell denklemlerinin temelini olusturmustu. Büyük bir dahi bilim adami olarak kimya problemleri de onu yakindan ilgilendirmisti. Ampère, atom teorisi ve fiziksel kimyanin da öncüleri arasinda sayilmaktadir. Ampère 1814 yilinda, basinç ve sicakligin da esit olmasi halinde, tüm gazlarin esit hacimlarda esit sayida moleküle sahip olacacaklari hipotezini ortaya koymustu. Ampère?in, üç yil önce Italyan Fizikçi Kont Amedeo Conte di Quaregna e Ceretto Avogadro?nun (1776-1856) ayni yasayi biraz degisik bir biçimde dile getirdiginden haberi yoktu. Ampère bir matematikçi olarak, genel fizik yasalarini deneysel olarak ortaya koyup, formüllerle tespit etme yetenegine sahipti.

Danimarkali fizikçi Hans Christian Oersted?in (1771-1851) bulusundan hareketle, elektrik akiminin, manyetizmanin nedeni oldugunu gördü. Oersted?in deneylerini devam ettirdi. Ampère yer küresinin manyetizmasinin elektrik akimi geçen bir iletkeni etkiledigini düsünüyordu. 1820 yilinda samandra kurali olarak tanimlanan kurali ve Ampère?den bagimsiz olarak bir kaç yil sonra, Seebeck?in de açikladigi "Selonoid" in manyetik etkisini açikladi. Ayni yil Ampère içinden akim geçen iki iletkenin, akimlarin yönü ayni oldugunda birbirlerini çektiklerini ve aksi yönde olduklarinda ittiklerini kanitladi. Böylece, daha sonralari elektrik motorlarinin tasariminin gerçeklestirilmesini saglayacak olan, elektro-miknatisin radyal hareket olusturmasinin temel prensibi bulunmus oldu.

Ampère daha sonra, 1822 yilinda olayi matematiksel olarak tespit etti ve elektrodinamigin temel pransiplerini bilimsel olarak ortaya koydu. Bu temel yasaya göre içinden akim geçen iki paralel iletkeni, akimlarin yönlerine göre, iten veya çeken kuvvet, akim ile dogru, iletkenler arsindaki mesafe ile ters orantilidir. Ampère tarafindan tespit edilen elektrodinamigin bu temel yasasi, Charles Augustin de Coulomb?un (1739-1806) elektrik yükleri ve Henry Cavendish?in (1731-1810) kitle ile ilgili yasalarina çok benziyordu.

Ampère, akan elektrik akiminin manyetizmin nedeni oldugunu bulduktan sonra, atomlarin elektrik akimini tasidiklari hipotezini ortaya koydu. Bundan baska, malzemelerin moleküler ring akimlarina götüren, yumusak veya sert manyetik davranislarini arastirdi. Ileri görüslü bu dahinin bulusu ancak 100 yil sonra, malzeme yapi modellerinleri üzerinde yapilan arastirmalarla, dairesel hareket eden elektronlar tarafindan teyit edildi.

Elektrodinamigin esaslarini bulmanin yanisira, Ampère ilk elektromanyetik telgrafi da buldu. 2 Ekim 1820?de, elektrik akimi ile hareket eden bir miknatisli igne ile Lyon?da telgrafla haberlesmeyi önerdi. Elektromanyetik endüksiyon onun tarafindan degil, ancak 10 yil sonra Ingiliz Michael Faraday (1791-1867) bulundugu için, onun zamaninda elektrik akiminin ve geriliminin ölçülmesi mümkün degildi. Ampère, Galvanometre olarak tanimladigi bir akim gösterme cihazinin yaraticisi olarak da taninir. O ayni zamanda o zamana kadar tartismali olan Akim ve Gerilim kavramlarini da yerlestirdi.

André-Marie Ampère 1820-1825 yillari arasindaki çalismalarini, 1826 yilinda "Elektrodinamik Olusumlarin, Yalniz Deneylerden Türetilmis Matematiksel Teorileri Üzerine" adli kitabinda topladi. Bu ölümsüz doga bilimleri eseri günümüzde bilinen elektroteknigin temelini olusturdu.

André-Marie Ampère 10 Haziran 1836?da Marsilya?da (Fransa) 62 yasinda öldü. Yasaminin son 7 yilinda, onu kuvvetten düsüren, akciger nezlesi hastaligini çekti. Fakir ve yalniz olarak ziyaret ettigi Üniversite?yi denetledikten 24 saat sonra ates krizi basti.

Dahi bir bilim adami ve elektrodinamigin kurucusu, André-Marie Ampère?in çalismalarinin ödülü, adinin günümüzde birçok ölçü aletinde, cihazlarda, elektrik sayaçlarinda, elektrik makinalarinda, gemilerde ve caddelerde adinin okunmasi ve onun serefine elektrik akimi birimine adinin konulmasidir.