ALBERT EINSTEIN (1879-1955)

Alman asilli ABD'li fizikçi Albert Einstein, bütün insanlik tarihinin en büyük bilim adamlarindan biridir. Çagdas fizigin temellerini atan çalismalarindan bugün bile evreni ve evrende gözledigimiz bütün olaylari nasil yorumlamamiz gerektigine dair yol gösterir.

Yahudi bir ailenin oglu olan Einstein, Ulm'da dogdu ve Münih'te ögrenime basladi. Okul yillarinda matematige özel bir ilgi duyarak bu alanda sivrildi. 15 yasindayken ailesi Italya'nin Milano kentine tasininca Einstein Isviçre'ye geçerek Zürich Teknik Üniversitesi'ne girdi. 1900 de bu üniversitenin kuramsal fizik ve matematik bölümünü bitirdi. Bir süre ögretmenlik yaptiktan sonra Bern'deki patent bürosunda çalismaya basladi bu görevden arta kalan zamanlarda fizik çalismalarini sürdürdü ve 1905 te fizigin gelismesini saglayan bir dizi incelemeler yapti.

Molekül boyutlarinin hesaplanmasina iliskin yeni bir yöntem önerdigi ilk incelemesiyle Zürich Teknik Üniversitesi'nden fizik doktoru ünvanini aldi. Iskoçyali botanikçi Robert Brown'un çiçektozlarinda gözlemledigi "Brown hareketi"ne iliskindi. Brown'in gözlemlerine göre çiçektozlari gibi küçük parçaciklar durgun bir sivinin içinde bile, durmadan hereket ediyordu. Daha önceleri bu olayin rastgele hareket eden sivi moleküllerinin küçük parçalara çarpmasindan oldugu düsünülüyordu. Einstein bu incelemesinde brown hareketin bi matematiksel durum olarak açikladi.

Einstein'in üçüncü makalesinde gene yillar önce kesfedilmis çok ilginç bir olaya açiklik getiriyordu. Üzerine isik gönderilen bazi maddelerin elektron yaydigi ama isigin siddetini arttiginda yayilan elektronlarin enerjisinde degil yalnizca sayisinda artis oldugu biliniyordu. Einstein fotoelektrik etki adiyla bilinen bu olayin açiklamasini yaparken isigin hem dalgalar halinde hem de enerji yüklü küçük parçaciklar halinde yayildigini öne sürdü. Bu parçaciklar yani bugünkü adiyla fotonlar maddeye çarptiginda atomlardan elektron kopariyor ama serbest kalan elektronlar maddeden kurtulmaya çalisirken atomlarin çekim kuvvetiyle enerji kaybediyordu. Einstein özellikle bu çalismasiyla 1921 Nobel Fizik Ödülü'ne deger görüldü.

Einstein ayni yil yayimlanan dördüncü incelemesi en önemlisidir. Bu makalesinde özel görecelik kuramini 1916 da dahada gelistirerek genel görecelik kuramina ulasmistir. Einstein'in kuramina göre cismin kütlesi,uzunlugu hatta olay süresince zamanin akis hizi cismin hizina bagli olarak degisir. Bunlar insana inanilmaz gelen devrimci düsüncelerdi ve benimsenmesi çok uzun zaman aldi. Einstein'in görecelik kuramiyla vardigi en önemli sonuçlardan biri de kütle ile enerjinin esdegerliligidir. Demek ki kütle bir enerji birimi olduguna göre kütleçekimi de bir kuvvet olarak degil uzayda kütlenin varligindan kaynaklanan bir enerji bandi olarak düsünmek gerekir. Bu nedenle uzaydaki büyük kütleli gökcisimlerinin yakinindan geçen isik isinlarinin dogrultusunda bir sapma olur bu da uzayin egrilmesine yol açar. Einstein enerji ile kütle arasindaki esitligi ünlü E=mc2(KARE) bagintisiyla gösterdi. (E)enerji, (c)isigin çarpma sayisi, (m) kütle. Isik hizinin karesi çok büyük bir sayi oldugundan çok küçük bir kütle çok büyük bir enerjiye esit olur.

Dünyaca ünlü bir bilim adami olan Einstein 1914 te Berlin'de kurulan bir arastirma enstütüsünde fizik bölümünün yoneticiligine getirildi. I. Dünya Savasi boyunca Almanya'da yasadi ve kararli barissever olarak savas karsiti eylemleri destekledi. 1918 de barisi büyük bir sevinçle karsiladi. Ama 1933 te Nazi Partisi'nin iktidara gelmesi ve yahudilere karsi yürüttükleri eylemler yüzünden artik Almanya'da yasamasi olanaksizdi. Amerika'ya yerleserek yasaminin sonuna kadar ugrasacagi "Birlesik Alan Kurami" üstünde çalismaya basladi. Ne var ki kuvvetle iliskin bütün fizik kuramlarini tek bir kuramda birlestirmeyi amaçlayan bu çalismasini sonlandiramadi.

Einstein bütün yasami boyunca dünya sorunlariyla cok yakindan ilgilendi. Gerçek bir barissever olmasina karsin Hitler Almanyasinda atom bombasi yapmak üzere çalismalar basladigini ögrenince Almanya ve Japonya'nin böyle bir bombayi kullanmalarini engeller düsüncesiyle atom bombasinin ilk kez ABD de yapilmasina ön ayak oldu. Ama II. Dünya Savasi'nda bu bombalarin Hirosima ve Nagazaki kentlerine atilmasindan sonra atom silahinin denetlenmesini ve dünya barisinin kurulmasini içtenlikle destekledi.

Alçakgönüllü ve sevecen bir insan olan Einstein ayni zamanda bir müziksever ve yetenekli bir kemanciydi.